„No tak człowieku, to jest coś, życie” wokół książek Wejście oraz Wojna i terpentyna Stefana Hertmansa

Nie mam pojęcia, jak wpadłam na belgijskiego pisarza – Stefana Hertmansa¹. Prawdopodobnie przy okazji sprawdzania tegorocznego noblisty László Krasznahorkai na którejś ze stron o książkach pojawiło się to nazwisko z dopiskiem wybitny. Jak to możliwe, że go nie znam, skoro taki znany? Pewnie z tych samych powodów, co węgierski pisarz.

Ale tak naprawdę zainteresowała mnie okładka, żywo w swojej estetyce przypominająca obrazy belgijskiego malarza Luca Tuymansa².

Niepokojąca, chociaż oszczędna, od razu kojarząca się z pamięcią, strachem, ale i powszechnością. Jak się okazało, skojarzenie z nastrojem było jak najbardziej słuszne, ale obraz, który został wykorzystany na obwolucie jest autorstwa Olina Dowsa i pochodzi z 1945 roku. Wydawnictwo, które jak dotąd mnie nie zawiodło: www.artrage.pl. W 2024 roku wydało „Wejście” przełożone przez Alicję Oczko, wybitną tłumaczkę z języka niderlandzkiego.

Czytanie rozpoczęłam na lotnisku w Rennes.

Pożegnałam siostrę i czekałam na swój samolot. Pierwsze strony zostały przerwane potrzebą wsparcia zagubionego Polaka, który nie potrafił się porozumieć z obsługą, a był częściowo w gipsie, więc musiał przedstawić stosowne dokumenty. Okazało się, że spadł z rusztowania i Francuzi nie chcą się podjąć operacji połamanych części, więc w trybie natychmiastowym pan Stanisław musi wrócić do siebie, a właściwie do szpitala w Polsce. Nie wiem, czy zapamiętałabym tę historię, gdyby nie książka, która doskonale, od pierwszych stron pokazuje, jak nieporozumienie, zła komunikacja mogą transformować się we wstyd, kompleks, a potem już tylko w zło. Książkę pochłonęłam.

Wszystko zaczęło się od domu w Gandawie

Hertmans stworzył dzieło wybitne, splatając fakty historyczne z fikcją literacką w spójną, chociaż wielowarstwową narrację. Wszystko zaczęło się od domu w Gandawie, który on sam, Hertmans, kupuje i zaczyna wchodzić w historię jego poprzednich właścicieli. Przywołując życia splatające się z Willemem Verhulstem³, odsłania przed nami Belgię uwikłaną w mroki II Wojny Światowej, rodzenia się i wzrastania w siłę faszyzmu, nazizmu, i rozrastania się zła poprzez banalność (warto byłoby sięgnąć równocześnie po trudną, ale jakże istotną zwłaszcza dzisiaj lekturę: Hannah Arendt „Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła”).

Książka jest napisana w taki sposób, że nie można się od niej oderwać

Czytając “Wejście” miałam nieodparte wrażenie, że w jakiś sposób jest to nasza współczesna rzeczywistość przez ludzką naturę i jej słabą pamięć. Obrazy zapadają w pamięć, a dotykane tematy nie są oderwane od współczesnych dylematów, zwłaszcza że wojnę mamy w sąsiedztwie, co podtrzymuje w nas stałe poczucie zagrożenia. Żyjemy też w kraju, w którym temat rozliczeń nie jest zadowalająco uporządkowany, a politykę, także lokalną, często robi się na zasadzie zemsty czy odwetu.

Podczas lektury „Wejścia” stale towarzyszyły mi, oprócz obrazów wspomnianego Tuymansa, dzieła Anselma Kiefera⁴. Głównie za sprawą nazizmu, od którego Hertmans nie ucieka, ale przybliża i nawet próbuje pokazać, dlaczego mógł być atrakcyjny i dla kogo dzisiaj tego rodzaju nostalgia może być użyteczna. Kiefer, niemiecki artysta, pracuje podobnie. Próbuje przyjrzeć się, co straciliśmy przez te okrutne historie.

Niezwykły jest też obraz kobiet także w kolejnej jego książce, którą pewnie lepiej byłoby przeczytać jako pierwszą: „Wojna i terpentyna”. Hertmans sprawia, że jako kobieta, po tych lekturach, czuję się ważna i obecna w historii wojen. Siła godności, cierpliwości, niezwykła odwaga i miłość ponad stylami zależnymi od epoki, ale jako nasza moc – nasze atrybuty dostrzeżone na ponad ośmiuset stronach obu książek. „Wojna i terpentyna” dostarczyła mi wielu momentów wzruszeń. Zrozumiałam, jak ważne jest docenienie przez matkę starań dziecka. Jaką to daje siłę. Urbain – główny bohater, a dziadek pisarza, dzięki temu nie tylko przeżył wojnę i jej piekło, ale osiągał niemożliwe.

Sztuka jest nadzieją

Obrazy stworzone słowami w obu książkach dostarczają doznań podobnych jak obrazy malarskie. Szczególnie w „Wojnie i terpentynie”, gdzie ta sztuka zajmuje szczególne miejsce z uwagi na bohatera, który zajmuje się tworzeniem obrazów malarskich i rysunkowych. W tej książce sztuka (jak wspomniana kobieta) zyskuje na sile, jest tym, co w sytuacjach najgorszych (wielomiesięcznym pobycie w błotnistym okopie, w otoczeniu kawałków ciał i odchodów) jest nadzieją.

Obie książki od pierwszych stron dostarczają niezwykłej rozkoszy czytania, objawiają przed czytelni(cz)kami specyficzną metodę pisania opartą na dokumentach i tworzeniu z nich fikcji literackiej. W obu książkach mamy materiał ilustracyjny. Dowiadujemy się również sporo na temat Belgii w czasie wojen. Pierwszy też raz bez przesadnie dosłownych obrazów czytam o okopach pierwszej wojny i prawie czuję w nozdrzach smród i trzęsę się z wilgoci i zimna. To nieprawdopodobnie zmysłowa literatura, z którą chce się zostać dłużej, która wciąga i pozostawia nie tylko trwałe obrazy, ale dostarcza sporo pytań, jakże aktualnych dzisiaj.

I może jeden fragment tu zostawię, trochę dla zmylenia, trochę dla utożsamienia się z drugoplanową, jednocześnie pierwszoplanową bohaterką, kobietą, żoną Złego:

Dodam rekomendując:

„Wejście” kupiłam w niezawodnym „Kornel i Przyjaciele” , zaś „Wojnę i terpentynę” w Księgarni Piastowskiej. Tam też znalazłam pierwsze wydanie z 2015 roku Wydawnictwa Marginesy.

O Hertmansie można sporo przeczytać w Internecie. Szczególnie polecam rozmowę Michała Nogasia. z tym autorem.

Warto też wracać do filozofii Hannah Arendt, gdyż czasy współczesne żywo przypominają okres znany nam sprzed wojen.

Jeśli zaś chodzi o przywołaną sztukę, to gorąco polecam zapoznanie się z wybitnymi artystami i ich obrazami, bo pomagają zobaczyć więcej, zwłaszcza tego, co trudno słowami wyrazić, coś, co bardziej do sfery ducha należy. Luc Tuymans (Studio, WikiArt) –  Anselm Kiefer (ArtMajeur, Nowe Horyzonty)