Cieszyn z dostępem do morza. Jak polski drobnicowiec rozsławiał nasze miasto

SS Cieszyn był jednym z najbardziej znanych polskich statków handlowych okresu międzywojennego i II wojny światowej. Został zbudowany na zlecenie przedsiębiorstwa Żegluga Polska i wraz z bliźniaczym statkiem SS Śląsk stanowił symbol rozwoju polskiej żeglugi morskiej po odzyskaniu niepodległości. Choć nie był jednostką wojenną, jego losy odzwierciedlają dramatyczne wydarzenia XX wieku – od budowy nowoczesnej floty handlowej II Rzeczypospolitej, po wojenną służbę u boku aliantów.

Budowa i wejście do służby

Statek powstał w 1931 roku w duńskiej stoczni Nakskov Skibsværft. Projekt opracowano z myślą o trudnych warunkach żeglugowych Morza Bałtyckiego i Zatoki Fińskiej. Kadłub został odpowiednio wzmocniony, a charakterystyczny dziób umożliwiał żeglugę wśród pól lodowych bez konieczności stałej pomocy lodołamaczy. Parowiec mierzył ponad 74 metry, miał ponad 5 metrów szerokości i mógł zabrać 2040 ton ładunku.

SS Cieszyn, którego pierwszym kapitanem został Anatol Kniaziew, był nowoczesnym jak na swoje czasy drobnicowcem. Obsługiwał przede wszystkim połączenia handlowe pomiędzy portami Polski, Skandynawii i Europy Zachodniej. Jego nazwa nawiązywała do nazwy naszego miasta, które, jak wiadomo, nie ma dostępu do morza, ponieważ stosowano wówczas praktykę nadawania polskim statkom nazw ważnych regionów i miast kraju.

Lata międzywojenne

W okresie międzywojennym statek wykonywał regularne rejsy handlowe. Przewoził różnorodne ładunki: węgiel, żywy inwentarz, papier, tekstylia, wyroby metalowe, cukier i inne pakowane indywidualnie w worki i skrzynie towary. Jednocześnie SS Cieszyn zdobył opinię jednostki wyjątkowo pechowej. W ciągu kilku pierwszych lat służby uczestniczył w szeregu kolizji i wypadków morskich. Kilkakrotnie osiadał na mieliźnie lub ulegał uszkodzeniom wymagającym kosztownych remontów.

Jednym z najbardziej znanych zdarzeń było wpłynięcie na skały w pobliżu wyspy Utö, które uszkodziło dno parowca, unieruchamiając go na niemal dwa miesiące, i w rezultacie doprowadziło do zmiany kapitana. W środowisku marynarskim zaczęto nawet mówić o nim jako o statku „przynoszącym pecha”, choć mimo tych problemów pozostawał aktywną jednostką handlową.

Wybuch II wojny światowej

We wrześniu 1939 roku SS Cieszyn znajdował się poza granicami Polski. Okoliczność ta okazała się kluczowa dla jego dalszych losów. W przeciwieństwie do wielu jednostek pozostających w polskich portach nie został przejęty przez Niemców ani zniszczony podczas działań wojennych.

Po klęsce wrześniowej statek przeszedł pod kontrolę polskich władz emigracyjnych współpracujących z Wielką Brytanią. Od tej chwili jego działalność była podporządkowana wysiłkowi wojennemu aliantów.

Ucieczka z Afryki Zachodniej

Najbardziej znanym epizodem w historii SS Cieszyn były wydarzenia z 1940 roku związane z upadkiem Francji. Statek wraz z bliźniaczym SS Śląsk znalazł się w porcie Kaolack w Senegalu, będącym częścią Francuskiej Afryki Zachodniej (federacja francuskich kolonii istniejąca w latach 1904–1958), skąd miał zabrać ładunek orzeszków ziemnych. Po kapitulacji Francji pojawiło się ryzyko, że jednostki zostaną internowane lub przejęte przez administrację podporządkowaną rządowi Vichy współpracującemu z Niemcami.

Polskie załogi podjęły jednak odważną decyzję o opuszczeniu portu i przedostaniu się na terytorium kontrolowane przez aliantów. Operacja zakończyła się sukcesem, a kapitan Hilary Mikosza i sześciu członków zostało za tę akcję odznaczonych. Dzięki ucieczce oba statki mogły kontynuować służbę pod polską banderą i wspierać aliancki system transportowy. W polskiej historii morskiej wydarzenie to jest często uznawane za jedną z najbardziej brawurowych akcji przeprowadzonych przez załogi naszej floty handlowej podczas wojny.

Dalsza służba w latach wojny

W kolejnych latach SS Cieszyn wykonywał zadania transportowe na Atlantyku, u wybrzeży Afryki oraz między portami brytyjskimi. Przewoził zaopatrzenie, surowce oraz różnego rodzaju ładunki niezbędne dla gospodarki wojennej aliantów.

Choć nie był statkiem uzbrojonym w stopniu porównywalnym z jednostkami wojennymi, stale narażony był na zagrożenie ze strony niemieckich okrętów podwodnych, lotnictwa i min morskich. W lutym 1941 przewiózł wyjątkowy ładunek – zwoje podwodnego kabla telefonicznego, które trzeba było dostarczyć z Londynu do Falmouth w UK nad Kanałem La Manche. Operacja się udała, jednak dalsza droga do Glasgow zakończyła się atakiem dwóch niemieckich bombowców (z fałszywymi brytyjskimi oznaczeniami) i ewakuacją załogi. 20 marca SS Cieszyn zatonął w pobliżu Dungeness, gdzie do dziś spoczywają jego szczątki.

Znaczenie historyczne

SS Cieszyn nie zapisał się w historii pojedynczą spektakularną bitwą ani rekordowym rejsem. Jego znaczenie wynika raczej z reprezentowania losów całej polskiej floty handlowej XX wieku. Był przykładem nowoczesnej myśli okrętowej okresu międzywojennego, świadkiem dramatycznych wydarzeń II wojny światowej oraz uczestnikiem alianckiego wysiłku transportowego.

Dzięki swojej wojennej służbie i słynnej ucieczce z Senegalu statek zajmuje szczególne miejsce w historii polskiej żeglugi. Jego losy zostały opisane pod fikcyjną nazwą Bielsk w książce Arkadego Fiedlera “Dziękuję ci, kapitanie”.

Drugi SS Cieszyn

Po wojnie, w 1957, do obiegu wszedł drugi statek o tej samej nazwie, lecz był to masowiec zbudowany w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, służący głównie do przewozu węgla do Danii, skąd następnie wracał z rudą żelaza. Po nieco ponad 20 latach został wycofany z eksploatacji i zezłomowany.

Ciekawostki

• Skrót „SS” oznaczał „Steam Ship” (statek parowy); nie miał żadnego związku z niemiecką organizacją SS.
• SS Cieszyn i SS Śląsk były statkami bliźniaczymi, zbudowanymi według niemal identycznego projektu.
• Wzmocniona konstrukcja (jak w lodołamaczach) pozwalała im pływać w warunkach niedostępnych dla wielu zwykłych frachtowców.
• Ucieczka z Kaolack w Senegalu jest do dziś uznawana za jeden z najodważniejszych epizodów w historii polskiej floty handlowej.
• Nazwa statku rozsławiała miasto Cieszyn na szlakach morskich Europy i Afryki.