Jak upowszechniano turystykę 150 lat temu? – część I

Sport i turystyka w optyce „Siły” ¹ (część I)

Rozwój Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego

Druga połowa XIX w. i pierwsze dziesięciolecie kolejnego stulecia to czas gwałtownej industrializacji związanej z odkryciem w zachodniej części regionu złóż węgla kamiennego. Nastąpił wówczas dynamiczny rozwój węglowo-hutniczego Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego oraz ośrodka hutniczego w Trzyńcu. Równolegle rozwijały się także przemysł włókienniczy (Bielsko, Frydek), maszynowy, spożywczy, papierniczo-drukarski i drzewny (Beskid Śląski), a także transport i handel. Ważnym wydarzeniem była budowa koszycko-bogumińskiej linii kolejowej (1860-1872), usprawniającej obieg surowców i innych dóbr między Śląskiem Cieszyńskim a innymi regionami monarchii habsburskiej. W drugiej połowie XIX w. region był postrzegany jako jedna z dynamicznie rozwijających się prowincji Austro-Węgier.

Industrializacja miała wpływ na przemiany społeczno-kulturowe, ekonomiczne i demograficzne w regionie. Przeobrażeniom uległa wieś Śląska Cieszyńskiego, której mieszkańcy coraz częściej znajdowali zatrudnienie w przemyśle górniczo-hutniczym oraz powiązanych z nim branżach. W latach 1843-1910 liczba mieszkańców regionu wzrosła z około 190 000 do 436 000. Przyczyniła się do tego również migracja ludności w latach 1880-1910. Atrakcyjność Księstwa Cieszyńskiego przyciągała na Śląsk Cieszyński Czechów (w 1910 r. z Czech i Moraw pochodziło około 28 200 mieszkańców) i Niemców, którzy, jako lepiej wykształceni, znajdowali najczęściej zatrudnienie w urzędach, administracji, handlu, rzemiośle, na stanowiskach kierowniczych lub jako pracownicy dozoru fabrycznego. Jednak najliczniejszą grupę przybywających na Śląsk Cieszyński w poszukiwaniu pracy stanowili Polacy, głównie z Galicji – w 1910 r. było to 54 200 osób, pochodzących przeważnie z obszarów rolniczych o niskim poziomie edukacji, dlatego znajdowali zatrudnienie głównie jako nisko wykwalifikowani pracownicy w przemyśle. Szacuje się, że w 1910 r. w przemyśle i rzemiośle zatrudnionych było około 85 000 osób.

Czas walki o prawa robotników

Konsekwencją obecności dużej liczby osób pracujących w przemyśle było powstanie organizacji walczących o interesy ekonomiczne, socjalne i prawa polityczne robotników. Pierwszymi tego typu organizacjami na Śląsku Cieszyńskim były robotnicze stowarzyszenia spożywcze (np. w Ustroniu założono je w 1867 r.) oraz oświatowe i samopomocowe (w Bielsku założono je w 1868 r., w Cieszynie – w 1870 r.). Niektóre z nich zakładano przy współudziale fabrykantów, z czasem jednak stały się narzędziem nacisku na właścicieli jako ośrodki agitacji socjalistycznej. Ważną rolę w ich powstaniu odegrały kontakty miejscowej ludności z działaczami z Czech i Moraw, Galicji oraz innych części Austro-Węgier (np. z Wiednia).

Pod koniec XIX w. wśród politycznych graczy walczących o interesy robotników Śląska Cieszyńskiego dominowały partie i stowarzyszenia nurtu socjaldemokratycznego, powiązane z Sozialdemokratische Arbeiterpartei Österreichs, która w 1897 r. przyjęła strukturę federalistyczną, uwzględniającą tożsamości narodowe jej członków. Na zróżnicowanym narodowo Śląsku Cieszyńskim – wyjąwszy okręg bielski o charakterze niemiecko-polskim – dominowały polskie i czeskie organizacje robotnicze. W Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim interesy czeskich robotników reprezentowała Československá sociálně demokratická strana dělnická. Od połowy lat 90. XIX w. w imieniu polskich robotników występowała Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD), która, ze względu na odmienną niż w Galicji strukturę przemysłu, stosunki ekonomiczne i narodowościowe, powołała odrębny komitet obwodowy z siedzibą w Cieszynie. Dla uzupełnienia warto dodać, że w regionie działały też inne, mniej liczne organizacje robotnicze, np. Katolickie Stowarzyszenie Górników i Robotników oraz Związek Ogólnozawodowy Robotników Chrześcijańskich Czechosłowacji.

Socjaldemokraci Śląska Cieszyńskiego starali się realizować hasła internacjonalizmu, podkreślając, że kwestie narodowe – jako te o proweniencji burżuazyjnej – nie powinny przysłaniać nadrzędnego celu, jakim jest walka o prawa robotników i robotnic, poprawę ich sytuacji bytowej czy uzyskanie pełni praw politycznych (ostatecznie u progu I wojny światowej i po jej zakończeniu, tendencje narodowe podzieliły ruch robotniczy na Śląsku Cieszyńskim). W jego obrębie domagano się m.in. poprawy warunków pracy, zwiększenia bezpieczeństwa i skrócenia dziennego czasu pracy, ograniczenia bezkarności kadry nadzorczej, podwyższenia wynagrodzeń, wprowadzenia zabezpieczeń socjalnych, ale także bezpośrednich praw wyborczych. Na repertuar praktyk mających poprawić sytuację robotników składały się m.in. strajki, protesty i manifestacje pierwszomajowe. Wysiłki były również ukierunkowane na wytworzenie wśród pracowników i pracownic poczucia solidarności zawodowej i świadomości klasowej. Służyć temu miały działania agitacyjne, wydawnicze, tworzenie własnego obiegu towarów (spółdzielnie i sklepy robotnicze) oraz praktyki kulturalno-oświatowe adresowane do robotników. Miało to pomóc w rozwinięciu kompetencji kulturowych, społecznych i samodzielnym organizowaniu się robotników. Proces ten wspierać miało m.in. zakładanie domów robotniczych, w których znajdowały swoje miejsce robotnicze organizacje, biblioteki i czytelnie. Podejmowano tam też aktywności kulturalno-oświatowe.

Powstanie Stowarzyszenia Polskich Robotników i Robotnic „Siła”

Działający w Księstwie Cieszyńskim socjaliści dostrzegali potrzebę politycznego i klasowego uświadamiania robotników, a szczególnie młodzieży robotniczej oraz stworzenia niezależnych ośrodków życia towarzyskiego, wolnych od wpływów dominującego systemu politycznego. Z obawy, że młodzież robotnicza mogłaby zasilać szeregi sił politycznych wrogich socjalistom, 21 czerwca 1908 roku, z inicjatywy Tadeusza Regera, Jadwigi i Ryszarda Kunickich oraz innych działaczy, zawiązano Stowarzyszenie Polskich Robotników i Robotnic „Siła” w Cieszynie. Od początku powstania współpracowała ona z lwowską i wiedeńską „Siłą”, Towarzystwem Uniwersytetu Ludowego w Krakowie, czeską organizacją Tělocvičný spolek „Lassalle” czy austriackim Arbeiter-Turnverein „Freiheit”.

Cele cieszyńskiej „Siły” skupiały się m.in. na podniesieniu, szczególnie wśród młodzieży robotniczej, „poczucia artystycznego i zdrowia fizycznego […] przez pielęgnowanie śpiewu, muzyki i sportów, jako to: gimnastyki, jazdy na kole” (Statut Stowarzyszenia Polskich… 1908²). Realizowano je przez zakładanie czytelni i bibliotek, amatorskich kół teatralnych, zespołów śpiewaczych, orkiestr czy organizowanie odczytów. Jednym z zadań „Siły” było tworzenie sekcji/kół gimnastycznych, kolarskich oraz oddziałów turystycznych popularyzujących wycieczki górskie jako formę rekreacji po trudach pracy. Miało to przyczynić się „do rozpraszania mroków ciemnoty, wychowania w szerokich masach należytej odporności wobec fałszowanej wiedzy, zaprawionej jadem szowinizmu czy klerykalizmu, […] wzrostu sił fizycznych i umoralnienia życia towarzyskiego wśród klasy robotniczej” ( Z „Siły”. (1913). Robotnik Śląski, 23, 3). Na marginesie można wspomnieć, że pierwsza zorganizowana wycieczka „Siły” odbyła się 29 czerwca 1912 r., a jej uczestnicy (120 osób) udali się na szczyt Jaworowego:

Od Bogumina począwszy, na każdej stacyi zapełniał się pociąg towarzyszami, którzy prawie wszyscy dopiero po raz pierwszy szli w góry, aby nacieszyć się pięknym krajobrazem i odetchnąć kilka godzin prawdziwie górskiem powietrzem. W Dąbrowej przywitała wjeżdżający pociąg orkiestra robotnicza „Siły” z Karwiny […] i odtąd przy dźwiękach kapeli dojechaliśmy koleją do Trzycieża, a stąd pieszo na szczyt. […] O godzinie 3-ciej nastąpił powrót do Trzyńca, gdyż tam miała się odbyć zabawa ogrodowa i pierwszy popis kółek gimnastycznych „Siły” […]. I znów przy dźwiękach orkiestry ruszyliśmy przez Oldrzychowice do Trzyńca. […]. Wycieczka skończyła się zabawą taneczną w sali „Domu robotniczego” w Trzyńcu […]. ( Wycieczka „Siły” na Jaworowy. (1912). Robotnik Śląski, 27, s. 4).

Javorový vrch (1076 m) – czasy współczesne