Katarzyna Durajska oraz Międzynarodowy Zespół ds. Promocji Cieszyńskiego Rusznikarstwa.
W Cieszynie nie trzeba być miłośnikiem broni palnej, by wiedzieć, czym jest cieszynka. Tutaj rusznikarstwo to dziedzictwo i duma regionu. Społeczność entuzjastów estetyki, precyzji wykonania i znaczenia historycznego cieszyńskich strzelb ciągle rośnie. Wokół zawiązują się inicjatywy mające na celu ochronę i promocję dziedzictwa. Poniżej przedstawiamy garść nowinek i ciekawostek dotyczących cieszyńskiego rusznikarstwa.
Tekst powstał w oparciu o materiały i relacje dostarczone przez pana Filipa Wróbla oraz Międzynarodowy Zespół ds. Promocji Cieszyńskiego Rusznikarstwa.
Cieszynki na Wawelu
Zamek Królewski na Wawelu, po gruntownym remoncie i nowej aranżacji, otworzył Zbrojownię – jedną z najcenniejszych kolekcji militariów w Polsce. Nowa odsłona wystawy prezentuje zbiory broni i uzbrojenia w szerokim kontekście kulturowym i cywilizacyjnym, w tym aż cztery cieszynki!
Cieszynki w muzeach w Europie i USA
Obecność cieszynek przy dzisiejszym podziale administracyjnym Europy rozkłada się bardzo nierównomiernie. Jednakże, po naniesieniu punktów na mapę, wyraźnie widoczna staje się specyficzna dyspersja tych obiektów, przebiegająca wzdłuż dawnych szlaków handlowych oraz w obrębie historycznych ośrodków miejskich i dawnych jednostek administracyjnych sprzed kilkuset lat, z widoczną koncentracją wokół Cieszyna jako ośrodka produkcji. Na obecne rozmieszczenie cieszynek niewątpliwy wpływ miały również wydarzenia związane z II wojną światową.
Co istotne, cieszynki bardzo często eksponowane są w muzeach jako jedne z najcenniejszych obiektów w zbiorach. Prezentowane w reprezentacyjnych salach wystawowych, nierzadko w bezpośrednim sąsiedztwie najwybitniejszych dzieł sztuki.
W trakcie prowadzonych kwerend największą liczbę cieszynek, które udało się zidentyfikować i sklasyfikować, przez pewien czas notowaliśmy na terenie Polski. Na szczególną uwagę zasługują egzemplarze znajdujące się m.in. w Muzeum Narodowym w Krakowie, na Zamku Królewskim na Wawelu, w Muzeum Zamkowym w Malborku, a także w zbiorach muzealnych we Wrocławiu, Warszawie, Poznaniu i Cieszynie.
Wraz z postępem badań okazało się jednak, że największą liczbą znanych obecnie cieszynek, przekraczającą 22 egzemplarze, dysponują zbiory niemieckie. Kolejne kwerendy ujawniają bowiem nowe instytucje muzealne, w których znajdują się cieszynki, m.in.: Kunstsammlungen der Veste Coburg, Staatliche Kunstsammlungen Dresden (Drezno), Deutsches Historisches Museum w Berlinie, Badisches Landesmuseum w Karlsruhe czy Burg Falkenstein (Falkenstein/Harz).
Na uwagę zasługują również zbiory w Czechach i na Słowacji, w tym m.in. następujące instytucje: Zamek Nelahozeves koło Pragi, Vojenské muzeum w Pradze, Śląskie Muzeum w Opawie, Miejskie Muzeum w Bratysławie, Słowackie Muzeum Narodowe – Muzeum Historyczne w Bratysławie czy Zamek Červený Kameň. Ostatni przykład to niesamowita rezydencja zlokalizowana niedaleko Bratysławy, którą dwa lata temu mieliśmy możliwość odwiedzić na zaproszenie Słowackiego Muzeum Narodowego. Okazało się, że w zbiorach muzeum znajdują się aż 4 cieszynki! To dwukrotnie więcej, niż pisał dr Kruczek.
Ważnym przykładem kolekcji prywatnej są także Zbiory Książąt von Liechtenstein w Zamku w Vaduz, gdzie znajduje się aż pięć egzemplarzy cieszynek.
Ponadto, cieszynki odnotowaliśmy również w zbiorach muzealnych i prywatnych we Włoszech, Danii, Austrii, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Rosji, Szkocji, Szwajcarii, Belgii, Finlandii etc., a także w Stanach Zjednoczonych Ameryki, gdzie zidentyfikowano już około dziesięć egzemplarzy rozproszonych na terenie całego kraju, np. w Metropolitan Museum of Art New York i Cody Firearms Museum.
W tym miejscu warto również podziękować tym, którzy sami kontaktują się z naszym zespołem przekazując informacje o cieszynkach, które udało im się odkryć! – zaznacza przewodniczący Filip Wróbel.
W takim przypadku zachęca do kontaktu pod adresem mailowym: cieszynka.fpa@gmail.com lub przez media na Facebooku i Instagramie.
Przełomowa publikacja
W ramach cyklu wydawniczego Słowackiego Muzeum Narodowego Focused on Object powstała publikacja Tešínka autorstwa Petera Rybárika. Czytelnik znajdzie tu informacje o budowie, zdobieniach i kontekście historycznym cieszynek, a także o sposobie ich wytwarzania i użyciu. W końcowej części przedstawiono wyjątkowy egzemplarz cieszynki ze zbiorów SNM – Muzeum Červený Kameň. Premiera książki połączona z konferencją odbyła się w lutym 2026 roku w Słowackim Muzeum Narodowym w Bratysławie.
W tworzeniu tej publikacji współuczestniczył Międzynarodowy Zespół ds. Promocji Cieszyńskiego Rusznikarstwa poprzez liczne rozmowy, wymiany materiałów źródłowych, odwiedziny, konsultacje i wspólne badania.
O Międzynarodowym Zespole ds. Promocji Cieszyńskiego Rusznikarstwa
Międzynarodowy Zespół ds. Promocji Cieszyńskiego Rusznikarstwa stanowi pierwszą ponadnarodową, oddolną inicjatywę badawczo-promocyjną skoncentrowaną wyłącznie na dziedzictwie cieszyńskiej szkoły rusznikarskiej. Zespół łączy kompetencje muzealne, naukowe i rzemieślnicze, wypełniając istotną lukę badaniu tego obszaru dziedzictwa kulturowego.
Celem naszych działań jest dokumentacja, analiza i promocja cieszyńskiego rusznikarstwa artystycznego i historycznego, według tradycyjnej szkoły cieszyńskiej – zapewnia Filip Wróbel, przewodniczący zespołu.
Po więcej informacji odnośnie działalności oraz nowości dotyczące cieszyńskiego rusznikarstwa zajrzyjcie do mediów społecznościowych na facebookowym i instagramowym profilu Cieszynka.media.
Reprezentacja zespołu:
- Filip Adam Wróbel | Przewodniczący, przewodniczenie pracom zespołu
- mgr Patrycja Szczechla | Zastępca przewodniczącego, dokumentacja fotograficzna
Wsparcie merytoryczne:
- Mistrz Jerzy Wałga | Mistrz rusznikarstwa
- Wojciech Święs | Muzeum Śląska Cieszyńskiego
- PhD Peter Rybárik | Słowackie Muzeum Narodowe, oddz. Červený Kameň
- PhD Martin Krůl | Muzeum Těšínska
Wsparcie instytucjonalne:
- Magdalena Chorąży-Suchy | Zamek Cieszyn
Co już udało się osiągnąć?
Zespół może się pochwalić licznymi sukcesami:
- Aktywne wsparcie merytoryczne i dokumentacyjne dla publikacji naukowych – w szczególności udział w pozyskiwaniu informacji oraz materiałów fotograficznych do książki dr. Petera Rybárika, przygotowywanej w ramach cyklu wydawniczego Słowackiego Muzeum Narodowego Focused on Object.
- Odnalezienie i udokumentowanie nowych egzemplarzy cieszynek, które nie zostały ujęte w monumentalnej monografii dr. Jana Kruczka Rusznikarstwo szkoły cieszyńskiej. Stanowi to istotny wkład w poszerzenie stanu badań nad cieszyńskim rusznikarstwem.
- Utworzenie i rozwijanie platformy komunikacyjnej cieszynka.media, służącej upowszechnianiu wyników badań oraz aktualnych informacji dotyczących cieszyńskiego rusznikarstwa.
- Utworzenie międzynarodowej, interdyscyplinarnej sieci współpracy obejmującej muzea, badaczy z Polski, Czech i Słowacji oraz mistrza rusznikarstwa.
- Rozpoczęcie systematycznej dokumentacji cieszyńskiego rusznikarstwa artystycznego i historycznego.
- Gromadzenie, analiza i porządkowanie materiałów źródłowych dotyczących cieszynek, w tym dokumentacji muzealnej, archiwalnej oraz ikonograficznej.
