Z kim można rozmawiać o miłości i koncepcjach zła

Wspólne czytania pism polskich filozofek, czyli z kim i jak rozmawiać o miłości oraz koncepcjach zła?

Uważa Pani, jak profesor Jacek Hołówka, że filozofia nas uratuje? – zapytała w jednym z wywiadów Jolantę Brach-Czainę Barbara N. Łopieńska¹.

Jolanta Brach-Czaina – polska filozofka – odpowiedziała wówczas: Nie. W ogóle nie wyróżniam filozofii jako jakiejś nadzwyczajnej dziedziny myśli i nie przypisuję jej roli koła ratunkowego ludzkości. Uważam tylko, że istnieje coś takiego jak intelektualny wysiłek i pewne zmiany sposobu myślenia i tyle samo mogą tu zdziałać filozofowie, co powieściopisarze, poeci czy osoby pracujące w naukach empirycznych. Myślę, że czas radykalnego przeformułowania myślenia o nas samych i o świecie, co, jak sądzę, powoli następuje, jest ciekawy. Gorzej, jak to wszystko już się ustali i będzie obowiązującą interpretacją żywych zjawisk. A teraz jest dość szczęśliwy okres do myślenia, bo jesteśmy pod naporem zmian, których skutków i sensu jeszcze nie rozumiemy. Ale musimy się z tym wszystkim uporać ².

Te słowa wydają się nader aktualne! Tempo zmian o charakterze geopolitycznym i społecznym jest ogromne, może powodować w nas lęk, zaś poszukiwanie pewnych, stałych punktów odniesienia, zapisanych w polskiej myśli filozoficznej, daje zupełnie inne spojrzenie. Zwłaszcza jeśli zwrócimy uwagę na mniej znaną twórczość polskich filozofek oraz ich biografie.

Poza tym, wspólne czytanie buduje więź w grupie i daje poczucie bezpieczeństwa, będąc jednocześnie doskonałym treningiem dla mózgu. Rozwija wyobraźnię, wzbogaca słownictwo, uczy empatii, ćwiczy koncentrację.

Dlatego też, od końca 2025 roku w Świetlicy Krytyki Politycznej w Cieszynie raz w miesiącu odbywają się spotkania, którym towarzyszy idea wspólnego czytania pism polskich filozofek.

Dotychczas na spotkaniach odczytano teksty Marii Ossowskiej, Iji Lazari Pawłowskiej i Barbary Skargi, dyskutując m.in. o wzorach obywatelstwa, koncepcjach zła, czy też pojęciu godności. Dyskusje o tych ważnych zagadnieniach są nie tylko aktualne, ale też wskazują na pewną powtarzalność losów ludzkich, wagę ponadczasowych zagadnień o charakterze społecznym i etycznym.

Pierwsze damy polskiej filozofii

Przyjrzyjmy się postaciom kobiecym, których teksty analizowano w trakcie dotychczasowych spotkań.

Maria Ossowska (1896-1974) jest jedną z najbardziej zasłużonych postaci w etyce polskiej XX wieku, twórczynią koncepcji nauk o moralności. Odczytana podczas pierwszego spotkania filozoficznego w Cieszynie rozprawa tej autorki pt. Wzór demokraty, powstała w 1944 roku jako okupacyjny druk konspiracyjny. Po tym, jak tekst oryginału zaginął, został przez autorkę ponownie opublikowany w 1946 roku jako Wzór obywatela w ustroju demokratycznym. Tekst zawiera opis trzynastu cech, które charakteryzują obywatela – człowieka o silnym kręgosłupie moralnym, otwartej głowie, z inicjatywą, z samodzielnym i krytycznym umysłem, odwagą. Warto wspomnieć, że Maria Ossowska jako jedna z pierwszych autorek podjęła tematy takie jak: psychologia moralności, socjologia moralności, etos społeczny. Co ciekawe, jako pierwsza filozofka w Polsce podejmowała także temat erotyki, co było wysoce odważnym posunięciem jak na tamte czasy.

Ija Lazari Pawłowska (1921-1994) to również filozofka i etyczka, autorka książek o Mahatmie Gandhim, Jawaharlalu Nehru czy Albercie Schweitzerze i jego koncepcji „etyki czci dla życia”, członkini międzynarodowych towarzystw naukowych takich jak Erich From Society czy Schopenhauer-Gesellschaft. Z dzieł tej filozofki możemy nie tylko czerpać wiedzę o etyce współczesnej i metaetyce, ale także ćwiczyć umiejętność krytycznego spojrzenia na własne postawy względem innych poglądów, przedstawicieli innych kultur czy innych gatunków. To właśnie jej zawdzięczamy teksty takie jak np. Zwierzę nie jest rzeczą, który jest analogią do słynnej maksymy kantowskiej: Człowiek nie jest rzeczą. Bo choć filozofowie od wieków starożytnych podejmowali tematykę dotyczącą świata zwierząt, to człowiek pozostawał w centrum swoich etycznych dylematów, a interes gatunku ludzkiego stanowił meritum rozważań moralnych. Tym bardziej należy docenić fakt, że 21 kwietnia 1990 roku Ija Lazari Pawłowska przedstawiła wyżej wspomniany tekst na Ogólnopolskim Sympozjum Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami, który wskazywał na to, że troska o losy zwierząt powinna być argumentowana faktyczną troską o nie same, a nie stanowić wypadkowej dla zapewnienia bezpieczeństwa gatunkowi ludzkiemu. W podobnym tonie wcześniej wypowiadała się nauczycielka i mentorka Iji Lazari Pawłowskiej, wspomniana wyżej Maria Ossowska, która sklasyfikowała stosunek do zwierząt jako normę moralną w odniesieniu do naszego – ludzkiego, biologicznego istnienia.

Kolejną postacią kobiecą, której myśl towarzyszy spotkaniom filozoficznym odbywającym się w Świetlicy Krytyki Politycznej w Cieszynie, jest Barbara Skarga (1919-2009). Sam życiorys tej autorki (niepodległościowa działalność konspiracyjna w Armii Krajowej, trwające rok przesłuchiwanie przez NKWD, dziesięcioletni pobyt w łagrach i zesłanie w głąb Rosji, na Syberię, powrót do Polski i jej znaczący dorobek naukowy, działalność publicystyczna i społeczna) świadczyć mogą o ogromnej odporności psychicznej i niezachwianym kręgosłupie moralnym. Swoje wspomnienia publikowała najpierw pod pseudonimem Wiktoria Kraśniewska, by później wydać swoją wstrząsającą biografię Po wyzwoleniu… (1944-1956). Znaczące odszkodowanie za pobyt w łagrach przeznaczyła na stypendia dla zdolnych uczniów, którzy mieli mniejsze szanse na kontynuację nauki.

Dotychczas podczas spotkań odczytaliśmy teksty o paradygmatach kultury europejskiej, a także o koncepcjach zła profesor Barbary Skargi. A już 24 kwietnia br. zapraszamy wszystkie osoby zainteresowane na kolejne spotkanie, w ramach którego będziemy rozmawiali o erosie. Inspiracją do podjęcia tego tematu jest krótki esej autorstwa pani profesor pt. O miłości, który jest częścią zbioru zatytułowanego Człowiek to nie jest piękne zwierzę, gdzie autorka przenikliwie łączy rozważania filozoficzne z obserwacjami dotyczącymi ludzkiej codzienności. Esej ten zestawimy z wybraną poezją, a także fragmentami Uczty Platona, którą odczytamy z podziałem na role.

Wspólne czytania pism polskich filozofek odbywają się raz w miesiącu w Świetlicy Krytyki Politycznej w Cieszynie (ul. Przykopa 20). Do grupy można dołączyć w wybranym momencie, nie trzeba uczestniczyć w całości cyklu zajęć. Nie trzeba posiadać wiedzy filozoficznej. Spotkaniom towarzyszy atmosfera wspólnego czytania, wzajemnego słuchania, rozmowy.

Cykl będzie kontynuowany także w kolejnych miesiącach, aż do końca czerwca 2026 roku. Spotkania zainicjowała i moderuje Barbara Wrona. Osoby zainteresowane udziałem prosimy o kontakt mailowy: cieszyn@krytykapolityczna.pl. W odpowiedzi przesyłamy materiały, które stanowią inspirację do spotkań.